Türkiye, çoğu yabancının hukuki sorun yaşamadan yaşadığı sıcak, misafirperver bir ülke. Ancak az sayıda konu, çoğu Batılı ziyaretçinin kendi evinde karşılaştığı hiçbir şeye benzemeyen hukuki ve sosyal riskler taşıyor. Bu makale alarm vermek için yazılmadı; kuralları yanlışlıkla ihlal etmeden önce anlamanız için yazılmıştır. Türk hukukunu bilmemek hukuki bir savunma değildir.

83a. Atatürk – bir değil iki kat risk

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, Türk toplumu ve hukukunda eşsiz bir konuma sahiptir. Onun resmi her devlet dairesinde, okulda ve kamu binasında görülüyor. Her banknotta onun portresi var. 10 Kasım'daki ölüm yıldönümü, ülke genelinde saat 09:05'te saygı duruşuyla anılıyor ve bu sırada birçok kişi arabalarını yol ortasında durduruyor.

Hukuki risk açık: 1951'de kabul edilen 5816 Sayılı Atatürk'e Karşı İşlenen Suçlar Hakkında Kanun, Atatürk'ün anısına alenen yapılan her türlü hakareti suç sayıyor. Cezalar şunlardır:

• Atatürk'ün anısına alenen hakaret veya küfür: 1 yıldan 3 yıla kadar hapis
• Atatürk'ün heykelini, büstünü, anıtını veya mezarını tahrip etmek, tahrif etmek veya zarar vermek: 1 yıldan 5 yıla kadar hapis
• İki veya daha fazla kişiden oluşan bir grup tarafından, basın veya sosyal medya yoluyla işlenmesi halinde ceza yarı oranında artırılır.

Bu kanun sadece Türk vatandaşları için değil, Türkiye'deki yabancılar için de geçerlidir.

Ancak yasal risk en acil tehlike değildir.

2023 yılında Atatürk'e hakaret eden bir video yayınlayan bir Türk lise öğrencisi, kolu arkadan bükülerek okulundan çıkarıldı ve herkesin önünde tutuklandı. Görüntüler ulusal çapta yayınlandı. Türk kamuoyunun tepkisi öğrencinin değil, ezici bir çoğunlukla tutuklanmayı destekliyordu.

Bir yabancı, bir kafede, pazarda, sokakta, bir sohbette Türk halkının önünde Atatürk'e hakaret ederse, çevredekilerin tepkisi anında, fiziksel ve son derece öngörülemez olabilir. Bu tepki Türk toplumu tarafından geniş ölçüde haklı olarak algılanacaktır. Polisi beklemenize gerek kalmayacak. Toplumsal tepki herhangi bir hukuki süreçten çok daha hızlı ulaşabiliyor ve şu anda müdahale edebilecek bir konsolosluk da yok.

Bu teorik bir risk değil. Her yabancı uyruklu ve ziyaretçinin açıkça anlaması gereken, Türkiye'nin toplumsal bir gerçeğidir.

83b. Cumhurbaşkanına hakaret - madde 299

Türk Ceza Kanunu'nun 299. maddesi Cumhurbaşkanına hakareti suç olarak tanımlıyor. Cezası 1 yıldan 4 yıla kadar hapistir, alenen işlenmesi halinde altıda bir oranında artırılır.

Uygulamanın ölçeği önemlidir. 2014 ile 2019 yılları arasında 299. madde kapsamında 128.872 soruşturma başlatıldı; bunun sonucunda 27.717 ceza davası açıldı ve 13.000'den fazla mahkumiyet kararı verildi. Sosyal medya paylaşımları, gazete başyazıları, karikatürler, video platformlarında paylaşılan sokak röportajları, hatta metaforlar ve atasözleri kovuşturmaların temelini oluşturdu.

Gerçek belgelenmiş vakalar:

• Ocak 2022: Tanınmış Türk gazeteci Sedef Kabaş, televizyon ve Twitter'da bir atasözünü aktardı: Öküz saraya çıkınca kral olmaz, saray ahır olur. Şafaktan önce evinde gözaltına alındı, resmen tutuklandı ve yargılanmak üzere cezaevine gönderildi. Dava uluslararası kınamalara yol açtı.
• 2016: Eski Türkiye Güzeli Merve Büyüksaraç, Instagram'da bir şiir paylaştı. Kamu görevlisine hakaretten 14 ay ertelenmiş hapis cezasına çarptırıldı.
• 2024: İzmir'de bir kadın, hükümetin sosyal medya yasağını eleştiren bir sokak röportajı verdi. Röportaj YouTube'da paylaşıldı. Tutuklandı, cumhurbaşkanına hakaret etmek ve halkı düşmanlığa tahrik etmekle suçlandı ve hapse atıldı.

Bu kanun yabancılar için de geçerlidir. Belgelenmiş bir vaka: Kanada-Türk çifte vatandaşı Ece Heper, Facebook'ta cumhurbaşkanı hakkında yorum yaptıktan sonra Kars'ta tutuklandı. Kanada hükümeti konsolosluk yardımı sağladı. Dava Kanada medyasında geniş çapta yer aldı.

Türkiye'de herkes için pratik kural: Cumhurbaşkanlığı makamının mevcut sahibine hakaret olarak yorumlanabilecek görüşler paylaşmayın, paylaşmayın, yorum yapmayın veya kamuya açık olarak ifade etmeyin. Bu, Türkçe konuşsanız da konuşmasanız da, sözlerinizin siyasi yorum olduğuna inansanız da inanmasanız da geçerlidir.

83c. Türklüğe ve devlet kurumlarına hakaret - madde 301

Türk Ceza Kanunu'nun 301. maddesi, Türklüğü, Türkiye Cumhuriyeti'ni veya Büyük Millet Meclisini alenen aşağılamayı suç sayıyor. Aynı zamanda hükümeti, orduyu, güvenlik güçlerini ve yargı kurumlarını da kapsamaktadır. Cezası 6 aydan 3 yıla kadar hapistir. Kovuşturmalar Adalet Bakanı'nın iznini gerektiriyor ve bu da bir miktar koruma sağlıyor; ancak soruşturmalar bu izin alınmadan önce de devam edebilir.

Uluslararası alanda en bilinen vaka: Nobel ödüllü yazar Orhan Pamuk, 2005 yılında bir İsviçre dergisine verdiği röportajda şunları söyledikten sonra 301. madde kapsamında suçlandı: Burada 30 bin Kürt ve bir milyon Ermeni öldürüldü. Ve neredeyse hiç kimse bundan bahsetmeye cesaret edemiyor. Yoğun uluslararası baskının ardından dava sonunda düştü; ancak Pamuk, yabancı bir yayında yabancı bir gazeteciye yaptığı açıklama nedeniyle gerçek bir kovuşturma riskiyle karşı karşıya kaldı.

83d. Ermeni sorunu – olağanüstü dikkatle ele alın

Türkiye, 1915'te Ermenilerin toplu katliamını resmi olarak soykırım olarak tanımıyor. Bu, devletin resmi bir tutumudur ve buna karşı çıkan basın açıklamaları 301. Madde soruşturmasını tetikleyebilir. Ermeni-Türk gazeteci Hrant Dink, konuyla ilgili yazılarından dolayı 2006 yılında 301. maddeden altı ay ertelenmiş hapis cezasına çarptırılmıştı. 19 Ocak 2007'de İstanbul'da suikasta kurban gitti.

Yabancı sakinler ve ziyaretçiler için: Ermeni sorunu Türkiye'deki en tartışmalı tarihi konulardan biridir. Türkiye'deyken Türk tanıdıklarla gündelik sohbetlerde, kamusal alanlarda, sosyal medyada gündeme getirilecek bir konu değil. Hangi görüşe sahip olursanız olun, ancak bunları Türkiye'de kamuya açık bir şekilde ifade etmek gerçek hukuki ve sosyal riskler taşır.

83e. Din – pratik kurallar

Türkiye'de çoğunluğun dini İslam'dır. İslam'a veya diğer dinlere hakaret etmek Türk Ceza Kanunu'nun 216. maddesine göre suçtur. Yasal boyutun ötesinde pratik sosyal normlar da vardır:

• Camiye girmeden önce ayakkabıları çıkarın. Omuzlarınızı ve dizlerinizi örtün. Kadınlar saçlarını örtmeli.
• İzinsiz olarak namaz kılan kişilerin fotoğraflarını çekmeyin.
• Kamuya açık alanlarda ezan sırasında sesinizi kısın; yasal olarak zorunlu olmasa da toplumsal açıdan saygılı olun.
• Ramazan ayında muhafazakar bölgelerde kamusal alanlarda yemek yemek, içmek veya sigara içmek yasa dışı değildir ancak sürtüşmeye neden olabilir. Turistik bölgelerde genellikle kabul edilir.
• 2023 yılında 19 yaşında bir genç, İstanbul'daki bir camide votka içerken çekilmiş fotoğrafını paylaşınca tutuklandı. Halkın bir kesiminin gözlemlediği dini değerleri aşağılama suçundan 4 yıla kadar hapis cezasıyla karşı karşıya kaldı.

83f. Sosyal medya – türk IP, türk hukuku

Türk IP adresinden gönderilen her türlü içerik Türk yasalarına tabidir. Türkiye'nin 2022 Dezenformasyon Yasası, yanlış bilginin yayılmasını 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezasıyla suç sayıyor. Türkiye'de faaliyet gösteren sosyal medya platformlarının yerel temsilciler ataması ve içerik kaldırma kararlarına uyması gerekiyor.

Bunun pratik anlamı: Kendi ülkenizde hiç düşünmeden yapabileceğiniz bir gönderi (bir devlet başkanını eleştirmek, resmi bir tarihi anlatıyı sorgulamak, dini bir sembolle alay etmek), Türkiye topraklarından yapıldığı anda potansiyel bir suç teşkil eden eylem haline gelir.

En güvenli kural: Türkiye'deyken hiçbir platformda Atatürk'e, Cumhurbaşkanına, Türk devlet kurumlarına veya dini değerlere hakaret olarak yorumlanabilecek içerik yayınlamayın. Eğer şüpheniz varsa, Türkiye topraklarının dışına çıkana kadar bekleyin.

UZMAN TAVSİYESİ: Türkiye'nin kurucu şahsiyetine, cumhurbaşkanına, devlet kurumlarına ve hakim dinine yönelik yasal korumalar gerçektir, aktif olarak uygulanmaktadır ve yabancılar için de geçerlidir. Yukarıda belgelenen vakalar istisnai değildir; her yıl binlerce soruşturmayı temsil etmektedirler. Ancak konu Atatürk olduğunda yasal risk en acil endişe kaynağı bile değil: Türk vatandaşlarının önünde yapılan tedbirsiz bir yorum, hiçbir yasal sürecin yönetmediği doğrudan, fiziksel bir sosyal tepkiye neden olabilir. Gelmeden önce bu satırları anlayın ve oradayken bunları test etmeyin. Kaynaklar: 5816 Sayılı Kanun – https://www.mevzuat.gov.tr ​​| Türk Ceza Kanunu (TCK) Madde 299, 301, 216 – https://www.mevzuat.gov.tr ​​| ABD Dışişleri Bakanlığı 2024 İnsan Hakları Raporu Türkiye – https://www.state.gov

Not: Türkiye'de bazı konular tartışmaya açık değil. Atatürk de bunlardan biri tam nokta. Din ve siyaset her zaman tahmin edilemeyecek derecede hassastır. Tavsiyem basit: Çevrenizdeki insanları ne kadar iyi tanıdığınızı düşünürseniz düşünün, bu konulardaki fikirlerinizi kendinize saklayın. Sen bu ülkede misafirsin. Buna göre hareket edin. Size hiçbir maliyeti yoktur ve sizi beklemeyeceğiniz şekillerde büyüyebilecek durumlardan korur.